Habil'i Savunup Kabil'i Yaşamak

Kayıt Tarihi: 10.11.2026 21:16 - Son Güncelleme: 20.11.2026 10:27
YAZI
A

  İnsanın Kendi Vicdanıyla İmtihanı

  Habil ve Kabil…

  İnsanlık tarihinin ilk kardeş hikâyesi. Henüz yeryüzünde yazılı kanunların, mahkemelerin, insan eliyle oluşturulmuş adalet ölçülerinin bulunmadığı bir zamanda, vicdanın diliyle yazılmış bir imtihan. Hz. Âdem'in iki oğlu… Aynı kökten gelen, aynı hayatın içinde yetişen fakat insanlığın hafızasında birbirinden bütünüyle farklı iki ahlaki duruşla yer edinen iki kardeş.

  Rivayete göre her ikisi de Allah'a birer kurban sundu. Habil'in kurbanı kabul edildi, Kabil'inki ise kabul görmedi. Kabil, bu durumu kendi içinde muhasebe etmek yerine kardeşine duyduğu hasede teslim oldu. İçinde büyüttüğü kıskançlık, sonunda kardeşinin canına kıyacak kadar derinleşti. Oysa Kabil'in kaybı, Habil'in kazancından doğmamıştı. Fakat insan, bazen kendi içindeki yenilginin sorumluluğunu başkasının varlığına yükler. Kendi eksikliğiyle yüzleşmek yerine, karşısındakinin değerini eksiltmeye çalışır. Aradan asırlar geçti. İnsanlık, kardeşliğin bir başka imtihanına tanıklık etti. Bu kez karşımızda Hz. Yusuf ve kardeşleri vardı. Babalarının Yusuf'a duyduğu sevgiyi kıskanan kardeşler, içlerinde büyüttükleri hasedi onu bir kuyunun karanlığına terk edecek kadar ileri taşıdı. Habil'in varlığı Kabil'e nasıl ağır geldiyse, Yusuf'un gördüğü sevgi de kardeşlerinin gözünde bir haksızlığa dönüştü. Belki de bu kıssaların asırlardır anlatılmasının sebebi, yalnızca kardeşler arasında yaşananları konu edinmeleri değil. Asıl mesele, insanın kendi içindeki karanlığı tanımakta gösteremediği cesaret. 

  Medeniyetler kuruldu, hukuk sistemleri gelişti, insan dünyayı değiştirecek kadar bilgi biriktirdi; fakat kendi içindeki bazı zaafları değiştirmekte aynı başarıyı gösteremedi. Haset biçim değiştirdi, hırs yeni gerekçeler edindi, haksızlık kimi zaman haklılığın diliyle konuşmayı öğrendi. İnsan, kendisini aklama konusunda giderek daha maharetli hâle geldi. Kendi davranışını şartların zorunlu sonucu olarak değerlendirirken başkasının davranışını ahlaki bir kusur sayabilir hale geldi. Kendisine yöneltilen en küçük haksızlığı hafızasında büyütürken başkasına yaşattığı kırgınlığı önemsizleştirebildi. Böylece vicdan, hakikati arayan bir ölçü olmaktan çıkıp insanın kendi haklılığını onaylayan bir sese dönüştü. İnsanın en büyük yanılgılarından biri, kendisini haklı bulmasının haklı olmaya yettiğini sanması.Bir davranışın çok sayıda gerekçesi bulunabilir fakat gerekçelerin çokluğu, o davranışa ahlaki bir meşruiyet kazandırmaz.

  Kardeşliğin en önemli temellerinin atıldığı iki kadim hikaye.

  Kardeşlik…

  İnsanın seçemediği fakat anlamını davranışlarıyla belirlediği en eski bağlardan biri. Aynı anne babadan dünyaya gelmek, aynı geçmişin içinde büyümek insanları birbirine yakın kılabilir. Ancak yakınlığın kendisi, ahlaki bir üstünlüğün teminatı değildir. Çünkü kan bağı insanları akraba yapar; kardeşliğin hakkını verebilmek ise vicdanın meselesidir.


  İnsan bazen kendisine en yakın olanın hakkını gözetmekte, hiç tanımadığı birine gösterdiği hassasiyeti gösteremeyebilir. Kimi zaman alışkanlık, kimi zaman kendinde gördüğü ayrıcalık, kimi zaman da yakınlığın kendisine sınırsız bir hak tanıdığı düşüncesiyle. Oysa hiçbir yakınlık, insanı adaletin sorumluluğundan muaf tutmaz. Kardeşliğin gerçek değeri, kişisel menfaatle karşısındakinin hakkı çatıştığında ortaya çıkar. Çünkü insanın karakteri, çoğu zaman ne söylediğiyle değil, neyi yapabilecek durumdayken yapmamayı tercih ettiğiyle anlaşılır. Her insanın gücünün yettiği şeyler vardır. Fakat her güç, beraberinde bir hak doğurmaz. Ahlak, insanın imkânlarıyla vicdanı arasına koyabildiği sınırda başlar. Başkalarının gözünde saygın görünmekle kendi vicdanının karşısında saygın kalabilmek aynı şey değildir. Birincisi insanın itibarını, ikincisi karakterini ilgilendirir. Dışarıdan bakıldığında kusursuz görünen bir hayatın içinde, sahibinin yüzleşmek istemediği nice çelişki bulunabilir. Zira bedel ödemeyi gerektirmeyen erdemleri savunmak kolaydır. Asıl mesele, bedeli kendi payımıza düştüğünde de o erdemlerden vazgeçmemektir.

  Hiç kimse kendisini kolaylıkla Kabil'in yerine koymak istemez. Herkesin anlatacak bir hikâyesi, savunacak bir gerekçesi, kendisini haklı gördüğü bir tarafı vardır. Fakat insanın kendi hikâyesinde haklı olması, başkasının hikâyesinde haksızlık yapmadığı anlamına gelmez. Bazen kendisine yapılanları bütün ayrıntılarıyla hatırlarken kendi yaptıklarının başkalarında bıraktığı izi düşünmez; bazen de karşısındakinin suskunluğunu kendi haklılığının delili sayar. Oysa her suskunluk kabulleniş değildir. Kimi zaman insan, anlatacak sözü kalmadığı için değil, anlattıklarının karşısında bir vicdan bulamadığı için susar. Ve bazı sessizlikler vardır ki içinde söylenmemiş sözlerden çok, artık söylenmesine gerek duyulmayan hakikatler taşır. İnsanın kendisini savunmak için kurduğu her cümle, vicdanının karşısında beraat ettiği anlamına gelmez.Habil'in ahlakını övmek, Kabil'in yaptığını kınamak kolaydır. Asıl üzerinde düşünülmesi gereken, insanın başkalarında mahkûm ettiği davranışlara kendi hayatında ne kadar mesafe koyabildiğidir. Adaletten söz ederken kendi menfaatini onun önüne koymak, merhameti savunurken başkasının incinmişliğine kayıtsız kalmak, bazı bağların kutsallığını anlatırken onun yüklediği sorumluluklardan kaçmak… Bütün bunlar insanın kendi içinde taşıyabileceği çelişkilerdir. Zira insan, kendi haklılığından hiç şüphe etmiyorsa mesele sadece adalet duygusuda değildir.

  Habil ile Kabil'in hikâyesinde iki kardeşten biri hayatını kaybetti, diğeri yaşamaya devam etti. Fakat insanlığın hafızasında Habil, ahlaki duruşuyla; Kabil ise kardeşine karşı işlediği fiille anıldı. Yusuf'un hikâyesinde ise kardeşlerinin kuyuya terk ettiği çocuk, yıllar sonra Mısır'a sultan oldu. Kendisine kötülük eden kardeşleriyle yeniden karşılaştığında sahip olduğu gücü intikam için kullanmadı. Çünkü her kazanım başarı, her kayıp da yenilgi değildir. Asıl yenilgi, insanın kaybettiği şeyde değil; kazanmak uğruna kaybetmeyi göze aldığı değerlerde saklıdır.

Belki de bu kıssaların insanlığa bıraktığı en önemli sorumluluk, başkalarının hayatında Habil ile Kabil'i sorgulamak değil, kendi tercihlerimizi onların temsil ettiği ahlaki ölçüler karşısında değerlendirebilmektir. Çünkü bir değeri ifade etmekle uygulamaya koymak arasında, bazen insanın bütün karakterini ortaya koyan bir mesafe vardır. Öyleyse asıl mesele, Habil'in ahlakını taşıyıp Yusuf misali kuyudan çıkabilmek mi; yoksa Kabil'in hasedine yenilip kendi kardeşini kuyuya atacak kadar vicdanından uzaklaşmak mı?

 Kimi kardeşini kuyuya atarak kendini yükselttiğini sanır Kabil’i yaşatır; kimi ise kuyunun dibinde bile vicdanını yitirmediği için Habil’i yaşatıp Mısır'a sultan olur…

 İşte bu yüzden Habil olmak da bir seçimdir, Kabil olmak da…







ETİKETLER:

YORUM YAP

UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.

Ayşe Ayhan Eraslan

Ayşe Ayhan Eraslan

Yazarın Diğer Yazıları