Dijital Gündemin İnşası: Sosyal Medya, Algoritmalar ve Toplumsal Gerçekliğin Dönüşümü

1. yüzyılın ikinci çeyreğine yaklaşırken, toplumsal gündemin üretim ve dolaşım biçimlerinde köklü bir dönüşüm yaşanmaktadır. Geleneksel medya araçlarının belirleyiciliği giderek zayıflarken, sosyal medya platformları yalnızca bir iletişim aracı olmaktan çıkmış; kamusal alanın yeniden inşa edildiği, anlamların üretildiği ve gerçekliğin yeniden tanımlandığı bir mecra haline gelmiştir. Bugün artık “gündem” dediğimiz olgu, editoryal süzgeçlerden çok algoritmik tercihlerle şekillenmektedir.

Sosyal medya, klasik anlamda Habermas’ın tanımladığı kamusal alanın dijital bir uzantısı gibi görünse de, yapısal olarak ondan önemli ölçüde ayrışmaktadır. Geleneksel kamusal alan rasyonel tartışma ve eleştirel düşünce üzerine kuruluyken, dijital kamusal alan duygusal tepkilerin, anlık reflekslerin ve görünürlük arzusunun hâkimiyetine girmiştir. Bu durum, toplumsal meselelerin derinlikli analizlerden ziyade yüzeysel ve hızlı tüketilen içeriklere indirgenmesine neden olmaktadır.

Bu dönüşümün merkezinde algoritmalar yer almaktadır. Sosyal medya platformları, kullanıcıların ilgisini maksimum düzeyde tutmayı hedefleyen bir ekonomi üzerine kuruludur. Bu bağlamda algoritmalar, bireylerin ilgisini çekecek, onları platformda daha uzun süre tutacak içerikleri ön plana çıkarır. Ancak bu tercih, çoğu zaman bilgi değeri yüksek olan içeriklerden ziyade duygusal yoğunluğu yüksek, çarpıcı ve kutuplaştırıcı içeriklerin öne çıkmasına yol açmaktadır. Böylece toplumsal gündem,  rasyonel bir öncelik sıralamasından ziyade duygusal reaksiyonların yoğunluğuna göre belirlenmektedir.

Bu noktada sosyal medyanın yalnızca bir iletişim aracı değil, aynı zamanda bir “duygu ekonomisi” yarattığını söylemek mümkündür. Beğeni, paylaşım ve yorum mekanizmaları, bireylerin ödül sistemini harekete geçirerek dopamin temelli bir döngü oluşturur. Bu döngü, bireyleri sürekli içerik üretmeye ve tüketmeye teşvik ederken, aynı zamanda toplumsal meselelerin dramatize edilmesine ve aşırı uçlarda temsil edilmesine zemin hazırlar. Sonuç olarak, gündem artık yalnızca neyin önemli olduğu üzerinden değil, neyin daha fazla etkileşim yarattığı üzerinden şekillenmektedir.

Türkiye özelinde bakıldığında, sosyal medyanın gündem belirleyici rolü daha da  belirginleşmektedir. Yüksek sosyal medya kullanım oranları, toplumsal olayların hızla dijitalleşmesine ve geniş kitlelere ulaşmasına imkân tanımaktadır. Ancak bu hız, beraberinde yüzeyselliği ve bilgi kirliliğini de getirmektedir. Bir olayın doğruluğu teyit edilmeden yayılması, linç kültürünün hızla örgütlenmesi ve bireylerin dijital kimlikleri üzerinden yargılanması, sosyal medyanın karanlık yüzünü ortaya koymaktadır.

Bu bağlamda sosyal medya, bir yandan demokratik katılımı artıran bir araç olarak değerlendirilebilirken, diğer yandan toplumsal kutuplaşmayı derinleştiren bir mekanizma olarak da işlev görmektedir. Algoritmaların bireylere benzer görüşleri sürekli olarak sunması, yankı odaları (echo chambers) yaratmakta ve bireylerin farklı perspektiflere maruz kalma ihtimalini azaltmaktadır. Bu durum, toplumsal uzlaşının zayıflamasına ve karşıt görüşlerin  giderek daha sert bir şekilde konumlanmasına neden olmaktadır.

Öte yandan, sosyal medyanın gündem üretimindeki rolü, gerçeklik algısının da dönüşmesine yol açmaktadır. Artık bireyler için “gerçek”, çoğu zaman doğrudan deneyimlenen bir olgu olmaktan çıkmış, ekran aracılığıyla sunulan bir temsile dönüşmüştür. Bu temsil ise çoğu zaman manipülasyona açık, seçilmiş ve kurgulanmış bir gerçekliktir. Özellikle yapay zekâ destekli içeriklerin artışı, bu durumu daha da karmaşık hale getirmektedir. Görülen her içeriğin doğruluğu sorgulanabilir hale gelirken, bilgiye duyulan güven de zayıflamaktadır.

Sonuç olarak, sosyal medya çağında gündem, yalnızca toplumsal gerçekliğin bir yansıması değil, aynı zamanda onun aktif bir kurucusudur. Bu yeni düzende bireyler yalnızca gündemi takip  eden değil, aynı zamanda onu üreten aktörler haline gelmiştir. Ancak bu üretim süreci, çoğu zaman bilinçli bir tercihten ziyade algoritmaların yönlendirmesiyle gerçekleşmektedir.

Bu noktada temel soru şudur: Gündemi gerçekten biz mi belirliyoruz, yoksa bize gösterilenler üzerinden mi bir gerçeklik inşa ediyoruz?

Belki de içinde bulunduğumuz çağın en kritik meselesi, bu soruya verilecek yanıtta saklıdır.

İremsu Üçok

Sosyolog | yazar✍️

Modern toplumda dijitalleşme, algı yönetimi ve insan davranışının dönüşümü üzerine..