Serap Arı: Benlikten Hiçe, Hiçlikten Aşka

Şems-i Tebrizi: Gönüllerin Aynasında Bir Hakikat Yolcusu
Dünyanın yorgun ruhları için Şems’in mesajı yüzyıllar sonra bile geçerlidir: Benlikten vazgeç, hiçliği kucakla, aşkı bul. Çünkü aşk, hâlâ insanın en büyük devrimidir. Ve her çağda Şems’in sesi kulağımıza fısıldar: “Aşk, seni yok ederken var eder. Korkma, yan. Çünkü yanmadan ışık olunmaz.”
Dünya’ da 13. yüzyıl, İslam düşüncesi ve tasavvuf tarihinde derin izler bırakmış bir dönemdir. Bu dönem, insan ruhunun en gizli köşelerine ışık tutan, aklın ötesinde bir bilgelik arayışının sembolü hâline gelen büyük mutasavvıfların çağdıır. İşte bu dönemde, Tebriz’den gelen bir derviş, Anadolu’nun kalbi Konya’ya doğru yola koyulmuştur. Adı Şemseddin Muhammed bin Ali bin Melikdad, yani Şems-i Tebrizi idi. O, sıradan bir insan değil; hakikati kelimelere sığmayan, ilahi aşkı akılla değil kalple okuyan, dünyaya sığmayan bir ruhtu. Onun hayatı, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin hayatına dokunduğu anda, insanlık tarihinin en güçlü manevi dostluklarından biri doğacaktır.
Şems, 1185 yılı civarında Tebriz’de dünyaya gelmiştir. Doğum yeri Azerbaycan’ın incisi olan Tebriz, o dönem sanatın, düşüncenin ve ticaretin merkezlerinden biriydi. Ancak Şems, maddi dünyanın parlaklığına değil, ruhun derinliklerine yönelmişti. Genç yaşlarından itibaren sıradan eğitimi reddetmiş, tasavvufun iç yolculuğuna kendini adamıştır. Kendi çağının sûfîleri arasında “Derviş-i Pürcevş” yani “coşkun derviş” olarak anılıyordu. Çünkü o, bilgiyi kitaplardan değil, yaşadığı tecrübeden ve kalbin sezgisel gücünden öğreniyordu. Bazı kaynaklarda, Kamâleddîn-i Tebrîzî, Ebû Bekir Sellâf ve Baba Kemâl Cendî gibi dönemin önemli sûfîlerinden ders aldığı, fakat kısa sürede hiçbir öğretmene bağlı kalamayacak kadar özgür bir ruha sahip olduğu anlatmaktaydı.
Şems’in gençlik yılları, içsel bir yanışın, bir hakikat arayışının gölgesinde geçmiştir. Ne zahirî ilim ne de dünyevi makam onu tatmin ediyordu. Sık sık farklı şehirleri dolaşır, âlimlerle tartışır, sûfîlerle sohbet ederdi. Ancak her gittiği yerde, insanların şekle ve kurala saplanıp hakikati unuttuğunu görür, hüzünlenirdi. Onun gönlü, derinlerde bir yerde kendi “ayna”sını arıyordu; kendisini anlayacak, ilahi sırları paylaşabilecek bir ruh eşini… Bir gün, iç dünyasında duyduğu bu çağrıya kulak verdi ve yollara düştü. Rivayete göre, bir gece rüyasında, “Konya’da bir deniz var, sen bir bulutsun, o denizi yağmurunla dirilteceksin” diye bir ses duydu. Bu rüya, Şems’in Konya’ya doğru yol almasının başlangıcı olmuştur.
Şems’in Konya’ya gelişi, tarihin en anlamlı karşılaşmalarından birine vesile olacaktı. 1244 yılının sonbaharında, Konya, Selçuklu Devleti’nin başkentiydi; hem maddi hem manevi anlamda zengin bir şehirdi. Şehrin merkezinde ise, ilim, irfan ve hikmetin güneşi olarak anılan Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî bulunmaktaydı. Rûmî, o dönemde medresede ders veren, sayısız müridi olan, hem fıkıh hem kelam ilimlerinde derinleşmiş bir âlimdi. Ancak onun da kalbinde, kelimelere, cümlelere hatta bu dünya’ya sığmayan bir boşluk, adını koyamadığı bir arayış vardı. İşte kader, iki büyük ruhu aynı noktada buluşturmak üzere yazgısını işletti.
Konya sokaklarında, o gün kimsenin fark etmediği bir derviş, siyah hırkası, yıpranmış postalı ve keskin bakışlarıyla Mevlânâ’nın medresesine doğru yürüyordu. Rivayete göre, Şems, Mevlânâ’yı medresede talebeleriyle birlikte ders verirken buldu. Sakin ama derin bir sesle ona şöyle sordu:
— “Ey ilim denizi, söyle bana: Muhammed mi büyüktür, Bâyezîd-i Bestâmî mi?”
Bu soru, görünüşte basit, ama içinde bir evren saklıydı. Mevlânâ bir an durdu, sonra ilimle yoğrulmuş bir cevap verdi:
— “Elbette Muhammed Mustafa (sav) büyüktür.”
Şems tebessüm etti:
— “Öyleyse neden Muhammed ‘Rabbim, Seni hakkıyla bilemedim’ derken, Bâyezîd ‘Benim şanım ne yücedir, ben Allah’ım’ diyebilmiştir?”
Bu soru, Mevlânâ’nın kalbinde bir ateş yaktı. Artık o, ilmin ötesinde bir hakikatin var olduğunu sezmişti. O an, tarihin seyrini değiştiren bir dostluğun ilk kıvılcımı ateşlendi.
Şems ile Mevlânâ’nın dostluğu, klasik anlamda bir “öğretmen-öğrenci” ilişkisi değildi. Bu, iki ruhun, iki âlemin, iki aynanın birbirine dokunduğu bir “birlik” hâliydi. Şems, Mevlânâ’nın içindeki aşk potansiyelini açığa çıkardı; Mevlânâ ise Şems’in coşkun alevine anlam verdi. Birlikte geçirdikleri zamanlar, dışarıdan bakanlara sır dolu görünüyordu. Günlerce süren sohbetlerinde, bazen bir kelime, bazen bir sessizlik bile birer vahiy gibi yankılanıyordu. Şems, Mevlânâ’ya “aşkın ilmini” öğretti; kelimelerin ötesinde bir hâl, bir yanış, bir yok oluş hâlini…
Rumi, Şems’le tanıştıktan sonra bambaşka bir insane dönüştü. Daha önce medreselerde vaaz veren, ilim öğretirken ölçülü konuşan bir âlimken; Şems’le beraber içindeki yanardağ patladı. Artık o, sema eden, ney sesiyle ağlayan, ilahi aşkı mısralara döken bir âşık olmuştu. Halk bu değişimi anlamakta zorlandı. Çünkü Mevlânâ, artık dünyevi ilimlerden çok, kalbin dilini konuşuyordu. Şems’in etkisiyle yazdığı ilk gazellerde bile bu dönüşümün izleri görülür. “Sen olmasaydın ben kimdim, sen geldin de ben oldum” derken, Şems’in onun üzerindeki derin tesirini anlatıyordu aslında.
Ancak bu dostluk, dış dünyanın anlayabileceği bir bağ değildi. Mevlânâ’nın çevresindekiler, müridleri ve öğrencileri, Şems’i günden güne kıskanmaya başladılar. Çünkü Mevlânâ, tüm vaktini onunla geçiriyor, derslerini aksatıyor, halkla daha az görüşüyordu. Kimi, Şems’i büyücü, kimi fitneci, kimi sapkın ilan etti. Şems, bu baskılara daha fazla dayanamadı. Gecenin birinde, kimseye haber vermeden Konya’yı terk etti. Mevlânâ, sabah uyandığında dostunun gidişini öğrenince dünyası başına yıkıldı. Aylarca aradı, mektuplar yazdı, rüyasında bile onu aradı. En sonunda Şam’da olduğunu öğrenince yollara düştü. Rivayete göre Şems, Rûmî’nin samimi çağrısına dayanamayarak tekrar Konya’ya döndü.
İkinci buluşmaları, ilk buluşmalarından daha derindir. Artık sözcüklere ihtiyaç yoktur; sessizlikleri bile sohbet olmuştur. Fakat bu sefer kıskançlıklar daha tehlikeli bir hâl aldı. Mevlânâ’nın çevresindeki bazı kişiler, Şems’i ortadan kaldırmaya karar verdiler. 1247 yılında, Şems gizemli bir şekilde ortadan kayboldu. Kimi kaynaklarda, Mevlânâ’nın oğlu Alâeddin’in de karıştığı bir suikast sonucu öldürüldüğü, kimi kaynaklarda ise kendi iradesiyle Konya’yı terk edip bir daha dönmediği anlatılır. Gerçek ne olursa olsun, Şems’in bedeni kayboldu ama varlığı Mevlânâ’nın kalbinde ebedi olarak yaşamaya devam etti.
Mevlânâ, bu kayıptan sonra derin bir içsel dönüşüm yaşadı. Artık o, Şems’i dışarıda değil, kendi içinde buldu. “Benim Şems’im, içimin ta kendisidir” diyerek, dostluğun ölümsüz boyutuna ulaştı. O günden sonra yazdığı binlerce beyitlik “Dîvân-ı Kebîr”in çoğu Şems’e adanmıştır. Her mısrada, hem bir sevgiliye hem de Allah’a seslenir gibidir. Çünkü Şems, onun için bir insandan öte, ilahi hakikatin yeryüzündeki tecellisiydi.
Şems’in hayatına dair tarihsel bilgiler sınırlıdır, ama manevi mirası sonsuzdur. Onun hakkında anlatılan hikâyeler, çoğu zaman sembolik ve derindir. Şems, her şeyden önce bir “ayna”dır; insanın kendi iç yüzünü, nefsinin gölgesini ve ruhunun ışığını görmesini sağlar. O, insanın Tanrı’yla arasındaki perdeyi kaldırmak için yaşamıştır. “Benim yolum, insanı Tanrı’ya ulaştıran yoldur” derken, aslında her insanın içinde bir “Şems” olduğunu ima eder.
Konya’da bugün Şems-i Tebrizi Türbesi, onun hatırasını yaşatmaya devam etmektedir. Türbe, sessiz ama derin bir huzur taşır. Onun mezarı başında duran her ziyaretçi, sanki Mevlânâ’nın sözlerini duyar: “Şems gitti sanmayın, o hâlâ gönlümde sema ediyor.” Bu türbe, sadece bir kabir değil, iki dostun aşkının ebedî yankısıdır. Konya, Mevlânâ’sız, Şems’siz bir şehir olamaz; çünkü biri bedenin ilmi, diğeri ruhun ışığıdır.
Bugün, yüzyıllar sonra bile Şems ile Mevlânâ’nın dostluğu, insanlığın en saf aşk örneklerinden biri olarak anlatılır. Onların hikâyesi, sadece bir mürşid ile mürid arasındaki bağ değildir; Tanrı’ya ulaşmak için iki ruhun birbirine ayna tutma hikâyesidir. Şems, “Hakikate ulaşmak için bir delilik gerekir” derken, Mevlânâ “Aşk, aklı yakan ateştir” diye karşılık verir. İkisi de aynı hakikati farklı dillerle söylemiştir: insanın kendini bulması, ancak bir başkasında kaybolmasıyla mümkündür.
Modern zamanlarda bile, bu dostluk ilişkisi insanlara yol göstermeye devam eder. Şems’in “Göründüğün gibi ol ya da olduğun gibi görün” ilkesi, Mevlânâ’nın “Ne olursan ol, yine gel” çağrısıyla birleştiğinde, insanlık için evrensel bir barış ve sevgi mesajına dönüşür. Onların hikâyesi, dillerin, kültürlerin ve dinlerin ötesinde bir birlik dilidir. Çünkü hakikat, ancak gönülden gönüle akan bir ışıktır.
Şems-i Tebrizi, belki de hiçbir döneme tam olarak sığmayan bir bilgedir. Onun düşüncesi, şekillerin, kalıpların ötesine geçer. O, insanın içinde var olan ilahi kıvılcımı hatırlatır. “Aşk, Allah’ın insandaki aynasıdır” derken, her insanın bir ilahi sır taşıdığını vurgular. Bu yüzden Mevlânâ, onu “Benim Şems’im, hakikatin güneşidir” diyerek över. Şems, bir öğretmen değil, bir “uyanış vesilesi”dir. Onunla tanışan herkes, bir şekilde kendi içinde yeniden doğar.
Mevlânâ’nın Şems’ten sonra söylediği şu sözler, dostluğun sonsuz boyutunu anlatır:
“Benim gönlümde Şems kaybolmadı; o, benden benden oldu. Onu aradım, bulamadım; sonra kendimde buldum.” Bu sözler, iki insanın dostluğundan çok, insanın Tanrı’yla birleşme arzusunun sembolüdür.
Bugün, Konya’nın taş sokaklarında yankılanan ney sesi, o eski dostluğun hatırasını taşır. Her sema dönüşünde, Mevlânâ’nın etrafında dönen dervişlerin kalbinde Şems’in adı zikredilir. Çünkü onlar bilir ki, her dönüşte insan biraz daha arınır, biraz daha hakikate yaklaşır. Şems’in ateşiyle yanan Mevlânâ, insanlığa aşkın en saf hâlini miras bırakmıştır.
Şems-i Tebrizi, Konya’ya sadece bir misafir olarak gelmemiş; o, insanlığın kalbine gelmiştir. Ve orada, bir daha hiç gitmemiştir. Onun hikâyesi, insanın kendi hakikatini bulma yolculuğunun en güzel metaforlarından biridir. Her çağda, her gönülde yeniden doğar. Çünkü o, hakikatin güneşidir; doğar, batar, ama hep oradadır.
KOBİ KONYA DERGİSİ
YORUM YAP


